از زمان انقلاب صنعتی تا همین چند دهه گذشته، برای سالیان متمادی، مدیران شهری سرخوش از امکانات و قابلیت‌هایی که صنعت و تکنولوژی های جدید در اختیار آنها قرار داده بود شروع به تغییر در فرم شهرها و خانه‌ها کردند. طی قرن ها،  به صورت طبیعی و بر اساس نیاز انسانی در شهرها، فضاهایی مثل فضای کار، تفریح و سکونت شکل گرفته بود و در مجاورت هم فضای مناسب زیست شهری ایجاد کرده بود، اما در دوران معاصر معماران و شهرسازان به بهانه‌ی تفکرات مدرن، حفظ و مدیریت بهداشت شهری و افزایش کارایی از فضاهای شهر، کاربری‌ها را از هم جدا کردند. فضای کار، سکونت و فراغت و تفریح از هم جدا شدند و به لطف حضور خودرو، فضاهای کاری و مراکز تولید از خانه‌ها و محل زندگی  فاصله گرفتند.

به دنبال شکل‌گیری بسترهای جدید در شهرها، فعالیت‌های خُرد تجمیع شده و صدها مغازه و خرده‌ فروشی جای خود را به فروشگاه‌های بزرگ و زنجیره‌ای دادند و در این شهرهای جدید و باز هم به لطف وجود خودرو، این فروشگاه‌ها در هر جایی از شهر می‌توانستند مستقر شوند، کم‌کم نیاز به تردد در شهر افزایش پیدا کرد، بلدوزرها به جان شهرها افتادند و مسیرهای عریض برای تردد خودروها و به دنبال آن پارکینگ‌های بزرگ و چند طبقه در کنار مراکز خرید ایجاد شدند. همزمان با این تغییرات، شکل و فرآیند ساخت خانه‌ها هم تغییر کردند. به لطف در دسترس بودن آهن، بتن و ابزاری مثل بالابرها (آسانسورها)، دیگر می‌شد خانه ها را روی هم ساخت و چنین بود که آهسته آهسته آپارتمان‌ها بلند و بلندتر شدند و شکل محلات شهری به ‌کلی تغییر یافت. مهندسان با این ادعا که در این روش ساخت و ساز زمین بیشتری برای فضای سبز در دسترس قرار می‌گیرد و دستاوردهای زیادی در زمینه‌ی بهداشت، عملکرد و زیبایی شهرها وجود خواهد داشت، به توسعه شهرهای متراکم پرداختند، ولی جنبه‌های تاریک این تغییرات با گذشت زمان نمایان شد. اثرات زیست‌ محیطی و اجتماعی این شیوه شهرسازی فراتر از چیزی بود که انتظار می رفت. اغلب مردم شکایت داشتند که هر چند شهرهای جدید فضای سبز بیشتری در اختیار می‌گذارند ولی به واسطه‌ی حضور خودروها در همه جا آلودگی هوا هم بیشتر شده و سرعت خودروها امنیت خیابان را هم کمتر کرده است. شکایت بسیاری از والدین آن بود که از بالای برج های بلند نمی‌توانند مراقب بچه‌هایی باشند که در فضای سبز پایین آپارتمان درحال بازی هستند. بسیاری از شهروندان معتقد بودند که همان مغازه‌‌های کوچک که جای خود را به مال‌ها و فروشگاه های زنجیره ای دادند بهتر بودند اکنون برای هر خرید جزیی نیز باید ساعت ها در ترافیک رانندگی کرد. اما به نظر می‌رسد این تغییرات در شهرها بیشترین آسیب را متوجه کودکان ساخت. کودکان ناخواسته از شهر و خیابان حذف شدند. البته نه فقط کودکان که سالمندان و معلولین هم از این سبک شهرسازی متضرر شدند. حتا برخی مطالعات نشان داده که زنان بسیار بیشتر از مردان از این ناهنجاری‌ها متاثر شدند. به هر روی هر چند خیلی دیر ولی بالاخره سیاستگذاران شهری دریافتند که باید در روش‌های تولید و بازتولید فضاهای شهری تجدید نظر کنند و به دنبال آن نظریات و ایده‌های فراوانی برای برون رفت از معضلات شهرهای مدرن مطرح شد. یکی از معروف‌ترین این نظریه‌ها، نظریه «شهر دوستدار کودک» است. شهر دوستدار کودک به‌دنبال آن است تا با مبنا قرار دادن نیازهای کودکان، به نیازهای سایر گروه‌های محذوف از فضای شهری نیز پاسخ دهد. ایده‌ی محوری در این رویکرد آن است که شهری که برای کودکان مناسب باشد، برای همه مناسب است.  

شهر دوستدار کودک، شهر یا اجتماع محلی است که در آن نظرها، نیازها، اولویت ها و حقوق کودک، بخشی جدایی ناپذیر از سیاست‌ها، برنامه‌ها و تصمیم‌های عمومی باشد. در طراحی فضاهای شهری، ساختمان‌های عمومی، پارک‌ها و اقامتگاه‌ها باید امنیت، آسایش و نیازهای کودکان مدنظر قرار گیرد و بازی کردن در شهر به عنوان یک حق برای همه کودکان به رسمیت شناخته شود. شهر دوستدار کودک به دنبال تسهیل حضور و مشارکت کودکان در تولید فضاهای شهری است. گام اول در ایجاد یک شهر دوستدار کودک حفظ امنیت کودکان است. خیابان‌ها باید برای حضور و تردد کودکان امن گردد، با این هدف باید خودروها تا جایی که امکان پذیر است عقب رانده شوند، محدوده‌های تردد ممنوع، به ‌ویژه در محلات گسترش یافته و سرعت حرکت خودروها نیز کاهش یابد. به‌ دنبال توجه به ابتکار شهرهای دوستدار کودک در سال 1996، این رویکرد توسط یونیسف و برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد معرفی شد تا قطعنامه‌های تصویب شده در دومین کنفرانس سازمان ملل متحد در مورد اسکان بشر را اجرایی کند. بر این اساس، رفاه کودکان، شاخص نهایی یک زیستگاه سالم، یک جامعه دموکراتیک و یک حاکمیت مطلوب است. در سال های اخیر، شاهد رشد چشمگیر شهرهای دوستدار کودک در سراسر جهان بوده‌ایم. این رشد نشانه‌ای مثبت از اهمیت این برنامه برای شهرداری‌ها و دیگر نقش آفرینان محلی است. امروز شهر دوستدار کودک بیش از سیصد میلیون کودک در 38 کشور جهان را پوشش می‌دهد. همگام با این موضوع، علاقه و توجه فزاینده، درخواست حمایت، راهنمایی، تبادل دانش، مطالعات و رویکردهای نوآورانه برای پرداختن به مسائل کودکان نیز رو به افزایش است. به دنبال توجهات جهانی به این مقوله، در ایران نیز چند سالی است که شهر دوستدار کودک و الزامات آن مورد توجه قرارگرفته است. كميته ملی هماهنگي شهر دوستدار كودك در خرداد ۱۳۹۹ در وزارت کشور تشکیل شد و در چارچوب همکاری های مشترک، این وزارتخانه با یونیسف برای اجرای ابتکار جهانی شهرهای دوستدار کودک در ایران دوازده شهر را به‌عنوان پایلوت انتخاب و معرفی کرد، لیکن این همکاری بدلایل متعدد بدون نتیجه مشخص، در سال گذشته متوقف شد و علی‌رغم الزامات قوانین داخلی و مصوبات وزارت کشور و شورای عالی شهرسازی و معماری کشور همچنان نمی توان دستاورد قابل توجهی در این زمینه مشاهده کرد.  

امروز نیاز به مناسب ‌سازی فضای شهری برای کودکان بیش از هر زمان دیگر احساس می‌شود و توجه به آن به یک خواست جدی از سوی شهروندان تبدیل شده است. از این رو در هفتمین نشست از سلسله نشست‌های شهرخوانی، شهروندان اهوازی نیز از این منظر به نیازها، کمبودها و مطالبات خود در زمینه‌ی شهر دوستدار کودک پرداختند. در این نشست از شهر بدون کودک گفته شد، از نسل آینده‌ای که بواسطه‌ی غیبت از فضای شهری خاطرات کمتر و در نتیجه تعلق خاطر کمتری به شهر خواهند داشت. از نیاز کودکان به حضور و لمس شهر و طبیعت، از فقدان فضاهای باز برای تحرک بیشتر کودکان، از نیاز کودکان به راه رفتن در شهر و ناامنی بواسطه‌ی حضور پرمخاطره‌ی خوروها، از محلات و کوچه‌هایی که در سال‌های نه‌ چندان دور برای تفریح و حضور کودکان مهیا بود و امروز به کلی از هیاهوی کودکی تهی شده است، از امکاناتی که روزگاری شهر به رایگان در اختیار نسل‌های قبل قرار داده بود و امروز فرزندان ما از آنها محروم هستند، از مشکلات روحی و جسمی کودکان مثل اضافه وزن به واسطه‌ی عدم تحرک کافی، از کمبود پارک‌های محله‌ای و زمین‌های بازی برای کودکان و توزیع نامناسب و کیفیت بسیار نازل همان اندک فضاهای موجود و نا ایمن بودن این فضاها و بالاخره از راهکارها برای برون رفت از وضعیت کنونی و نقش شهروندان و مدیران شهری در حل این مشکلات صحبت شد. شهرخوانی فرصتی است برای گفتن و شنیدن صدای شهر...